Historia państwa pruskiego to opowieść o niezwykłej drodze od niewielkiej marchii na wschodnich rubieżach Europy do jednego z najpotężniejszych mocarstw kontynentu. Jak Prusom udało się zbudować silną armię, sprawną administrację i zdobyć wpływy, które ukształtowały dzieje Europy? W artykule przyjrzymy się najważniejszym etapom tego procesu — od początków pruskiej państwowości, przez okres potęgi, aż po upadek monarchii i kres pruskiego państwa.
Hohenzollernowie rozpoczęli drogę do europejskiej potęgi w Marchii Brandenburskiej, utworzonej w XII wieku na ziemiach wcześniej zamieszkanych przez Słowian. W 1415 roku przedstawiciel rodu został elektorem, czyli jednym z książąt wybierających cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Tymczasem osłabło państwo zakonu krzyżackiego: po klęsce pod Grunwaldem w 1410 roku i wojnie trzynastoletniej (1454–1466) straciło znaczną część potęgi. W 1525 roku wielki mistrz Albrecht Hohenzollern przyjął luteranizm, przekształcił państwo zakonne w świeckie Księstwo Pruskie i złożył w Krakowie hołd lenny Zygmuntowi Staremu.
Przez niemal stulecie Brandenburgią i Prusami rządziły różne linie Hohenzollernów. Po śmierci księcia Albrechta Fryderyka, w 1618 roku, władzę w Księstwie Pruskim przejęła linia brandenburska, tworząc unię personalną Brandenburgii i Prus, zwaną Brandenburgią-Prusami. Księstwo pozostało lennem Polski do 1657 roku, kiedy traktaty welawsko-bydgoskie zakończyły tę zależność. Władcy musieli zintegrować rozległe ziemie o odmiennych prawach, podatkach i tradycjach, dlatego sukces rodu zależał nie tylko od bitew, lecz także od sprawnej administracji.
Od koronacji w Królewcu do zjednoczenia Niemiec
W 1701 roku elektor Brandenburgii Fryderyk III koronował się w Królewcu na Fryderyka I, „króla w Prusach”. Tytuł uwzględniał, że część ziem pruskich nadal należała do Polski, a Brandenburgia pozostawała częścią cesarstwa. Berlin z czasem stał się główną rezydencją królewską, choć Królewiec zachował rangę miejsca koronacji. Państwo umocniło się dzięki rozbudowie armii: Fryderyk Wilhelm I zwiększył jej liczebność z około 38 tysięcy żołnierzy w 1713 roku do 83 tysięcy w 1740 roku. Jego syn Fryderyk II zdobył większość Śląska w wojnach z lat 1740–1763. W 1772 roku Prusy uczestniczyły w pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej, przejęły około 35–36 tysięcy kilometrów kwadratowych i przyjęły tytuł „króla Prus”.
Po klęsce pod Jeną i Auerstedt w 1806 roku Prusy stanęły na skraju upadku, lecz reformy Steina i Hardenberga oraz zmiany w armii i oświacie pomogły im odzyskać siłę. W XIX wieku rozwijał się tam przemysł, zwłaszcza na Śląsku, w Zagłębiu Ruhry i Zagłębiu Saary. Utworzony w 1834 roku, kierowany przez Prusy Związek Celny zacieśniał gospodarcze więzi państw niemieckich. Zwycięstwa nad Austrią w 1866 roku i Francją w latach 1870–1871 otworzyły Hohenzollernom drogę do zjednoczenia Niemiec. 18 stycznia 1871 roku Wilhelm I został cesarzem nowo utworzonego Cesarstwa Niemieckiego. Prusy zachowały w nim dominującą pozycję, ale stopniowo traciły odrębność: po klęsce w I wojnie światowej stały się krajem związkowym Republiki Weimarskiej, a 25 lutego 1947 roku aliancka Rada Kontroli formalnie je zlikwidowała.
| Etap | Daty | Dane i wydarzenia |
|---|---|---|
| Reformy państwa i armii | 1807–1815 | Stein–Hardenberg; uwłaszczenie chłopów, reforma administracji i armii |
| Prusy w Rzeszy | 1834 | Utworzenie Związku Celnego pod egidą Prus |
| Wojny zjednoczeniowe | 1864–1871 | Dania (1864), Austria (1866), Francja (1870–1871) |
| Zjednoczenie Niemiec | 18.01.1871 | Proklamacja Cesarstwa w Wersalu; Wilhelm I cesarzem |
| Udział Prus w Rzeszy | 1871 | 64% terytorium i ok. 60% ludności Cesarstwa |
| Wojna światowa i republika | 1918–1933 | Upadek monarchii; Prusy jako kraj związkowy Republiki Weimarskiej |
| Utrata odrębności | 1932–1934 | Zarząd komisaryczny (1932); ujednolicanie administracji (1933–1934) |
| Likwidacja Prus | 25.02.1947 | Uchwała nr 46 Sojuszniczej Rady Kontroli; rozwiązanie państwa i jego władz |
Armia, biurokracja i reformy jako fundament pruskiej potęgi
Pruska potęga rosła stopniowo. Hohenzollernowie połączyli Brandenburgię z ziemiami pruskimi, a następnie umocnili władzę centralną. Państwo rozciągało się od Renu po Niemen i obejmowało prowincje o różnych językach, wyznaniach, prawach i gospodarkach. Utrzymanie ich w jednych granicach wymagało sprawnej administracji, stabilnych dochodów oraz armii gotowej szybko reagować na zagrożenia.
Armia nie tylko służyła polityce, lecz także kształtowała pruską tożsamość i życie państwa. Za Wielkiego Elektora liczyła około 30 tysięcy żołnierzy. Fryderyk Wilhelm I zwiększył jej liczebność z 38 tysięcy w 1713 roku do 83 tysięcy w 1740 roku, przeznaczając na wojsko 8 milionów talarów. W 1723 roku scentralizował administrację, a dziesięć lat później wprowadził system kantonalny, który dostarczał rekrutów z poszczególnych okręgów. Szczególnie wyraźnie widać tu, jak decyzje urzędników wpływały na codzienne funkcjonowanie państwa.
Do najważniejszych przemian wzmacniających Prusy należały:
- centralizacja administracji i usprawnienie poboru podatków;
- rozbudowa armii oraz wprowadzenie systemu kantonalnego;
- reformy administracyjne, wojskowe i edukacyjne po klęsce pod Jeną i Auerstedt;
- uwłaszczenie chłopów, początki industrializacji i zjednoczenie Niemiec w 1871 roku.
Od klęski pod Jeną do zjednoczenia Niemiec: przemiany, które odmieniły Prusy
Klęska pod Jeną i Auerstedt w 1806 roku dowiodła, że sama dyscyplina nie wystarczy. W latach 1807–1815 Stein i Hardenberg zreformowali administrację, miasta i armię, znieśli poddaństwo chłopów oraz rozpoczęli emancypację Żydów. Gneisenau i Scharnhorst zmienili wojsko, a Humboldt — system edukacji. Późniejsze uwłaszczenie chłopów, początki industrializacji i konstytucja z 1848 roku wspierały modernizację Prus, choć monarchia zachowała silną władzę wykonawczą.
Sprawne urzędy pobierały podatki i organizowały rekrutację, armia chroniła interesy monarchii, a modernizacja zwiększała zasoby gospodarcze. Wzajemne wzmacnianie się tych elementów uczyniło Prusy mocarstwem i pomogło im zjednoczyć Niemcy w 1871 roku. Model ten miał jednak swoją cenę: kult munduru, posłuszeństwa i porządku ograniczał miejsce dla innych tradycji i poglądów. Po klęsce Niemiec w II wojnie światowej alianci rozwiązali państwo pruskie uchwałą z 25 lutego 1947 roku. Jego wpływ na historię Europy nadal pozostaje przedmiotem debat.
Prusy pod hegemonią: zjednoczenie Niemiec i modernizacja państwa
Hohenzollernowie zbudowali potęgę Prus, łącząc Brandenburgię z ziemiami pruskimi. Gdy księstwo uzyskało pełną suwerenność w 1657 roku, dynastia mogła ubiegać się o koronę. W 1701 roku Fryderyk I koronował się w Królewcu na „króla w Prusach”, a państwo zaczęło rozbudowywać armię, administrację i finanse. W połowie XVIII wieku Fryderyk II zdobył bogaty, uprzemysławiający się Śląsk, a udział w rozbiorach Rzeczypospolitej jeszcze powiększył terytorium Prus.
Klęska Napoleona w 1806 roku postawiła Prusy na skraju upadku. Reformy Steina i Hardenberga zmieniły jednak państwo: przebudowano administrację i miasta, ograniczono poddaństwo chłopów, zmodernizowano armię oraz rozpoczęto emancypację Żydów. Zmiany objęły też edukację, a w kolejnych dekadach rozwinęły się przemysł i kolej. Utworzony w 1834 roku pod pruskim przewodnictwem Związek Celny, bez udziału Austrii, zbliżał gospodarczo państwa niemieckie i przygotowywał grunt pod ich zjednoczenie. Jako autorka dostrzegam w tych przemianach zarówno sprawną modernizację, jak i umacnianie silnej władzy wojskowo-biurokratycznej.
Od kolejowego boomu po kres pruskiego państwa
O zjednoczeniu Niemiec przesądziły gospodarcza przewaga Prus i działania Ottona von Bismarcka. Po zwycięstwie nad Austrią w 1866 roku i pokonaniu Francji w wojnie z lat 1870–1871 pruski król Wilhelm I został cesarzem zjednoczonych Niemiec. Cesarstwo ogłoszono 18 stycznia 1871 roku w Wersalu. Prusy, obejmujące około 64 procent terytorium i 60 procent ludności, stały się jego najpotężniejszym krajem. Król pruski był zarazem cesarzem, a premier Prus często pełnił funkcję kanclerza. Wspólne instytucje nie zatarły jednak różnic regionalnych ani sprzeciwu wobec pruskiego drylu, militaryzmu i germanizacji.
Industrialny boom, rozwój kolei i sprawna biurokracja szły w parze z autorytarnymi rządami i silną pozycją armii. Po I wojnie światowej Prusy stały się republiką związkową, którą w latach 1920–1933 rządził socjaldemokrata Otto Braun. Pod rządami nazistów ich odrębność stopniowo słabła, aż 25 lutego 1947 roku Aliancka Rada Kontroli formalnie zlikwidowała państwo pruskie. Jego historia pokazuje, że modernizacja i sprawna administracja budowały potęgę Prus, ale zarazem wzmacniały militaryzm, który na długo wpłynął na obraz Niemiec w Europie.
Ciekawostka: Prusy nie zniknęły od razu po klęsce nazistów — formalnie zlikwidowała je Aliancka Rada Kontroli w 1947 roku, uznając je za „nosiciela militaryzmu i reakcji w Niemczech”.
Od wojen światowych do likwidacji Prus w 1947 roku
Nie ma jednej, powszechnie uznanej daty narodzin Prus. Ich dzieje wywodzi się zarówno z ziem dawnych Prusów i państwa zakonu krzyżackiego, jak i z Brandenburgii, którą Hohenzollernowie objęli w XV wieku. Od 1618 roku Brandenburgię i Prusy Książęce łączyła unia personalna, choć kraje zachowały odrębne prawo, administrację i strukturę społeczną. Prusy Książęce pozostawały lennem Polski do 1657 roku, gdy traktaty welawsko-bydgoskie zapewniły im suwerenność.
W 1701 roku Fryderyk I koronował się w Królewcu na „króla w Prusach”, a Berlin został główną rezydencją królewską. Sprawna biurokracja, scentralizowane rządy i silna armia wspierały rozwój państwa; za Fryderyka Wilhelma I wojsko liczyło około 83 tysięcy żołnierzy. Fryderyk II zdobył Śląsk w wojnach z Austrią, a w 1772 roku Prusy wzięły udział w pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej. Po klęsce zadanej przez Napoleona reformy Steina i Hardenberga — dotyczące administracji, miast, wojska i sytuacji chłopów — pomogły odbudować państwo.
Prusy osiągnęły szczyt potęgi w 1871 roku. Po zwycięstwie nad Francją w Wersalu proklamowano Cesarstwo Niemieckie, a król Prus Wilhelm I został cesarzem. Prusy dominowały w nowym państwie pod względem terytorium, ludności, armii i przemysłu. Podczas I wojny światowej rosła jednak rola władz centralnych Rzeszy, a klęska w 1918 roku zakończyła monarchię. W republice weimarskiej Prusy stały się demokratycznym krajem związkowym; przez większość lat 1920–1932 rządził nimi socjaldemokrata Otto Braun.
Upadek dawnej potęgi i spór o jej dziedzictwo
W 1932 roku władze Rzeszy przejęły kontrolę nad rządem Prus, a rok później naziści rozpoczęli „ujednolicanie” państwa. Hermann Göring objął urząd premiera, lecz pruskie instytucje stopniowo traciły znaczenie. Hitlerowska propaganda odwoływała się do pruskich symboli, utrwalając skojarzenia Prus z militaryzmem i autorytaryzmem. Po II wojnie światowej Niemcy poniosły klęskę, a granice zasadniczo się zmieniły: znaczne obszary dawnych Prus przypadły Polsce i Związkowi Radzieckiemu.
25 lutego 1947 roku Sojusznicza Rada Kontroli Niemiec wydała uchwałę nr 46, która rozwiązała państwo pruskie, jego rząd i organy administracji. Dawne ziemie pruskie włączono do Polski, Związku Radzieckiego i niemieckich krajów związkowych. Alianci uznali likwidację Prus za sposób zerwania z militaryzmem, który łączyli z ich przeszłością. Nie była to jednak tylko formalna kropka: zakończyła długi proces, w którym państwo zbudowane przez Hohenzollernów stopniowo traciło odrębność.
Uchwała nie wymazała pruskiej historii. Jej ślady widać w nazwach, architekturze i sporach o pamięć; po wojennych i powojennych zniszczeniach odbudowano między innymi berliński zamek królewski i poczdamski kościół garnizonowy. Prusy przestały istnieć jako państwo, ale ich wpływ na dzieje Niemiec, Polski i Europy nadal budzi dyskusje.
Źródła:
- https://histmag.org/Prusy-wyrosle-z-Brandenburgii-i-ziem-Zakonu-Krzyzackiego-umieraly-w-trzech-aktach-ale-czy-i-duch-pruski-zginal-21763
- https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C369740%2Cchristopher-clark-prusy-powstanie-i-upadek-1600-1947.html
- https://www.polityka.pl/pomocnikhistoryczny/2291775,1,kiedy-istnialy-prusy.read
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Kr%C3%B3lestwo_Prus
- https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/99115,Koniec-panstwa-kaprali-Likwidacja-Prus-przez-Sojusznicza-Aliancka-Rade-Kontroli-.html
- https://dzieje.pl/aktualnosci/dr-hab-piotr-szlanta-historia-prus-nie-skonczyla-sie-do-dzis-dnia
- https://www.stara-szuflada.pl/Prusy-Piec-wiekow-p7701
