Trójprzymierze przed I wojną światową – skład, cele i znaczenie sojuszu

Trójprzymierze, zawarte pod koniec XIX wieku, połączyło Niemcy, Austro-Węgry i Włochy w sojuszu, który miał istotny wpływ na układ sił w Europie przed I wojną światową. Jakie cele przyświecały jego członkom i na czym polegały wzajemne zobowiązania? W artykule przybliżam skład, założenia i znaczenie Trójprzymierza, a także wyjaśniam, jaką rolę odegrało ono w narastaniu napięć przed wybuchem wojny.

Trójprzymierze, zawarte w 1882 roku przez Niemcy, Austro-Węgry i Włochy, należało do najważniejszych sojuszy w Europie przed I wojną światową. Wyrastało z porozumienia niemiecko-austriackiego z 1879 roku, jednak nie tworzyło zjednoczonego bloku: Włochy rywalizowały z Austro-Węgrami o wpływy. Sojusz miał chronić członków przed izolacją i zagrożeniami ze strony innych mocarstw.

Przyjrzyjmy się, kto należał do Trójprzymierza, jakie cele stawiali sobie sygnatariusze i jak zobowiązania do wzajemnej pomocy miały działać w razie ataku. Porozumienie odnawiano i modyfikowano, wpływając na układ sił w Europie. W 1914 roku Włochy nie wsparły Niemiec i Austro-Węgier, a rok później przystąpiły do wojny po stronie ich przeciwników.

Porównanie zagadnień dotyczących Trójprzymierza

Zagadnienie	Najważniejsze informacje	Znaczenie i skutki
Skład Trójprzymierza i państwa założycielskie	Niemcy, Austro-Węgry i Włochy. Sojusz opierał się na Dwuprzymierzu Niemiec i Austro-Węgier z 1879 roku. Włochy dołączyły 20 maja 1882 roku.	Przystąpienie Włoch wzmocniło antyfrancuski charakter sojuszu, choć rywalizacja włosko-austriacka osłabiała jedność jego członków.
Powstanie sojuszu w 1882 roku	Wiedeń, 20 maja 1882 roku. Do zbliżenia Niemiec i Austro-Węgier przyczyniły się rywalizacja z Rosją o wpływy na Bałkanach oraz osłabienie układu Trzech Cesarzy. Włochy szukały wsparcia w sporze z Francją o Tunezję.	Sojusz miał wzmacniać pozycję jego członków i ograniczać ryzyko izolacji. Przyczynił się do powstania rywalizujących systemów sojuszy w Europie.
Cele Niemiec, Austro-Węgier i Włoch	Niemcy dążyły do zabezpieczenia się przed Francją i wojną na dwa fronty. Austro-Węgry chciały umocnić wpływy na Bałkanach i ograniczyć wpływy Rosji. Włochy liczyły na pomoc w sporze z Francją oraz na wsparcie polityczne i finansowe.	Interesy państw tylko częściowo się pokrywały. Włochy pozostawały w sporze z Austro-Węgrami o ziemie zamieszkane przez ludność włoską i nawiązywały kontakty z przeciwnikami sojuszników.
Postanowienia traktatu o wzajemnej pomocy	Układ z 1879 roku przewidywał pomoc Niemiec i Austro-Węgier w razie rosyjskiego ataku. Po dołączeniu Włoch w 1882 roku państwa miały wspierać się w określonych przypadkach agresji, zwłaszcza ze strony Francji. Sojusz nie obejmował każdej wojny ani konfliktu z Wielką Brytanią w przypadku Włoch.	Zobowiązania miały charakter warunkowy i obronny. W 1914 roku Włochy uznały, że nie zaszły okoliczności zobowiązujące je do udziału w wojnie.
Spory między Włochami a Austro-Węgrami	Państwa rywalizowały o Trydent i inne ziemie zamieszkane przez Włochów, a także o wpływy na Bałkanach i Morzu Śródziemnym. Włochy rozwijały ambicje kolonialne, między innymi w Libii.	Nieufność i sprzeczne interesy sprawiały, że sojusz był kruchy. Spory pomogły wyjaśnić odmowę Włoch wsparcia Austro-Węgier w 1914 roku.
Neutralność Włoch w 1914 roku	Po wybuchu wojny Włochy ogłosiły neutralność, argumentując, że Austro-Węgry rozpoczęły działania wojenne, a układ nie zobowiązywał ich do udziału w takim konflikcie.	Rzym kierował się interpretacją obronnego charakteru sojuszu oraz własnymi interesami. Neutralność poprzedziła przejście Włoch do obozu Ententy.
Odejście Włoch z sojuszu w 1915 roku	26 kwietnia 1915 roku Włochy podpisały traktat londyński z państwami Ententy, otrzymując obietnicę nabytków terytorialnych. 23 maja wypowiedziały wojnę Austro-Węgrom.	Włochy zmieniły stronę, a Trójprzymierze rozpadło się jako sojusz trzech państw. Włochy dołączyły do obozu Francji, Wielkiej Brytanii i Rosji.
Znaczenie Trójprzymierza dla układu sił w Europie	Sojusz Niemiec, Austro-Węgier i Włoch spotkał się z odpowiedzią w postaci zbliżenia Francji, Rosji i Wielkiej Brytanii, z którego ukształtowało się Trójporozumienie.	Rywalizacja bloków utrwaliła podział Europy na wrogie obozy i zwiększyła ryzyko konfliktu na dużą skalę. Wewnętrzne spory osłabiały spójność Trójprzymierza.

Skład Trójprzymierza i państwa założycielskie

Trójprzymierze łączyło Cesarstwo Niemieckie, Austro-Węgry i Królestwo Włoch. Oparło się na Dwuprzymierzu zawartym w 1879 roku przez Niemcy i Austro-Węgry, które obiecały wzajemną pomoc w razie zagrożenia zewnętrznego, zwłaszcza ze strony Rosji. Gdy 20 maja 1882 roku dołączyły Włochy, sojusz zyskał antyfrancuski charakter. Niemcy obawiały się okrążenia przez Francję i Rosję, a Włochy — skonfliktowane z Francją między innymi o wpływy w Tunezji — mogły wzmocnić ich pozycję. Mimo napięć z Austro-Węgrami, wynikających z walk o zjednoczenie i niepodległość oraz sporu o zamieszkany głównie przez Włochów Trydent, Włochy liczyły na polityczne i finansowe wsparcie młodego państwa.

Sojusz przewidywał pomoc tylko w określonych sytuacjach. Niemcy i Austro-Węgry miały wesprzeć Włochy w razie francuskiej agresji, natomiast Włochy zobowiązały się pomóc Austro-Węgrom, gdyby zaatakowały je co najmniej dwa mocarstwa, oraz Niemcom — w razie groźby francuskiej inwazji. Włochy wyłączyły z układu konflikt z Wielką Brytanią, a później zacieśniały kontakty z przeciwnikami sojuszników: w 1902 roku zawarły z Francją tajne porozumienie o neutralności, zaś w 1909 roku uzgodniły z Rosją koordynację działań na Bałkanach. Mimo to w 1912 roku odnowiono traktat. Po wybuchu wojny w 1914 roku Włochy ogłosiły neutralność, uznając, że nie zaszło casus foederis. Rok później przyłączyły się do Ententy, a nazwą „Trójprzymierze” zaczęto niekiedy określać Niemcy, Austro-Węgry i Turcję.

Trójprzymierze miało wzmacniać pozycję jego członków w Europie, lecz ich interesy nie zawsze były zgodne. Wybuch I wojny światowej ujawnił kruchość sojuszu i doprowadził do zmiany stron przez Włochy.

Powstanie sojuszu w 1882 roku

Trójprzymierze powstało 20 maja 1882 roku w Wiedniu, gdy Włochy dołączyły do Dwuprzymierza Niemiec i Austro-Węgier, zawartego w 1879 roku. Berlin i Wiedeń zobowiązały się wówczas do wzajemnej pomocy w razie agresji innego mocarstwa. Do zbliżenia skłoniła je między innymi rywalizacja o wpływy na Bałkanach. Po kongresie berlińskim w 1878 roku, podczas którego Bismarck sprzeciwił się wzrostowi rosyjskich wpływów, w Rosji nasiliły się nastroje antyniemieckie. Gdy w 1881 roku nie udało się odnowić współpracy Niemiec, Rosji i Austro-Węgier, układ Trzech Cesarzy osłabł, a Berlin mocniej związał się z Wiedniem. Zmiana układu sił po zjednoczeniu Niemiec i Włoch również sprzyjała sojuszowi: oba państwa chciały umocnić pozycję w Europie, podczas gdy Francja nie pogodziła się z utratą Alzacji i Lotaryngii po klęsce w wojnie z Prusami w latach 1870–1871.

Do najważniejszych przyczyn i cech powstania Trójprzymierza należały:

• rywalizacja Niemiec i Austro-Węgier z Rosją o wpływy na Bałkanach;
• osłabienie układu Trzech Cesarzy i zacieśnienie współpracy Berlina z Wiedniem;
• dążenie Włoch do uzyskania wsparcia w sporze z Francją o Tunezję;
• zobowiązanie członków sojuszu do wzajemnej pomocy w razie agresji Francji.

Włochy przystąpiły do sojuszu z powodu zatargów z Francją w Afryce Północnej, zwłaszcza sporu o Tunezję, oraz potrzeby uzyskania politycznego i finansowego wsparcia. Trójprzymierze zyskało więc wyraźnie antyfrancuski charakter, a jego członkowie zobowiązali się do wzajemnej pomocy w razie agresji Francji. Nie zniknęły jednak dawne spory: Włochy i Austro-Węgry rywalizowały o ziemie zamieszkane przez Włochów, między innymi Trydent, a Rzym zastrzegł, że sojusz nie obejmie wojny z Wielką Brytanią. Powstanie bloku zaniepokoiło Rosję i skłoniło ją do szukania zachodnich partnerów; w kolejnych dekadach ukształtowały się w Europie dwa rywalizujące systemy sojuszy. Trójprzymierze, początkowo zawarte na pięć lat i później odnawiane, przetrwało w zmieniającej się formie do wybuchu I wojny światowej w 1914 roku.

Cele Niemiec, Austro-Węgier i Włoch

Niemcy chciały przede wszystkim zabezpieczyć się przed Francją, pokonaną w wojnie z lat 1870–1871, i uniknąć wojny na dwa fronty. Dlatego kanclerz Otto von Bismarck budował sojusze, które miały odizolować Francję. Układ z Austro-Węgrami z 1879 r. zobowiązywał oba państwa do wzajemnej pomocy w razie rosyjskiego ataku. Po objęciu tronu przez Wilhelma II w 1888 r. Niemcy zwróciły się ku Weltpolitik: rozwijały ambicje kolonialne, zabiegały o wpływy na Bliskim Wschodzie i rozbudowywały flotę. W 1905 r. Reichstag przeznaczył środki na budowę 17 okrętów w ciągu siedmiu lat, zaostrzając rywalizację z Wielką Brytanią. Z kolei Austro-Węgry dążyły do umocnienia pozycji na Bałkanach i ograniczenia wpływów Rosji. Po pokoju berlińskim z 1878 r. ich spory z Rosją narastały, a monarchia Habsburgów stała się dla Niemiec drogą ekspansji gospodarczej i politycznej na Bałkany oraz Bliski Wschód.

Włochy dołączyły do Trójprzymierza w 1882 r., licząc na pomoc Niemiec i Austro-Węgier w razie niesprowokowanej agresji Francji. Rywalizowały z nią między innymi o wpływy w Tunezji i Afryce Północnej, lecz ich interesy nie pokrywały się w pełni z celami sojuszników. Włochy spierały się z Austro-Węgrami o Trydent, zamieszkany głównie przez ludność włoską, a król Humbert I uważał Habsburgów za przeciwników zjednoczenia Italii. Ponadto Rzym wyłączył z sojuszu ewentualną wojnę z Wielką Brytanią, w 1902 r. zawarł z Francją tajne porozumienie o neutralności, a w 1909 r. uzgodnił z Rosją koordynację działań na Bałkanach. Nic więc dziwnego, że po wybuchu wojny w 1914 r. Włochy ogłosiły neutralność, argumentując, że nie zaszły warunki zobowiązujące je do walki u boku sojuszników. Rok później przeszły na stronę Ententy w zamian za obietnicę nabytków terytorialnych na pograniczu Austro-Węgier. Premier Antonio Salandra nazwał tę decyzję „świętym egoizmem”.

Postanowienia traktatu o wzajemnej pomocy

Trójprzymierze rozpoczęło się od sojuszu Niemiec i Austro-Węgier, podpisanego 7 października 1879 roku w Wiedniu. Skoro już tu wpadłeś to sprawdź listę państw NATO i rolę Polski. Miał odstraszać agresorów i chronić oba państwa przed izolacją. Zawarto go na pięć lat, lecz odnawiano aż do 1918 roku. W razie ataku Rosji każde państwo zobowiązało się wesprzeć drugie wszystkimi siłami zbrojnymi; jeśli zaatakowałoby je inne mocarstwo, sojusznik miał zachować życzliwą neutralność. Gdyby do konfliktu przystąpiło kolejne państwo, układ przewidywał wspólne działania wojskowe. Choć miał charakter obronny, wzmacniał pozycję Niemiec i utrudniał zbliżenie Austro-Węgier z Rosją.

W 1882 roku do sojuszu dołączyły Włochy. Zobowiązały się wesprzeć Niemcy i Austro-Węgry w razie ataku Francji, a oba państwa miały pomóc Włochom w podobnej sytuacji. Układ nie obejmował jednak wojny rozpoczętej przez jednego z sojuszników, a Włochy nie musiały występować przeciw Wielkiej Brytanii. Tajne porozumienie odnawiano co pięć lat, między innymi w 1887, 1892, 1902 i 1912 roku. Interesy sojuszników często się rozmijały: Włochy rywalizowały z Austro-Węgrami o wpływy, zwłaszcza na Bałkanach, a w 1902 roku uzgodniły z Francją, że nie zaatakują jej podczas wojny francusko-niemieckiej. Dlatego po wybuchu I wojny światowej w 1914 roku ogłosiły neutralność, uznając, że nie muszą uczestniczyć w wojnie rozpoczętej przez Austro-Węgry.

Spory między Włochami a Austro-Węgrami

Włochy i Austro-Węgry od 1882 roku należały wraz z Niemcami do Trójprzymierza, ale łączył je kruchy sojusz. Włosi uważali Wenecję, przyłączoną do ich państwa w 1866 roku, oraz ziemie Habsburgów — zwłaszcza Górną Adygę (Tyrol Południowy) i Trydent — za nieukończone części zjednoczenia. Wiedeń nie ufał więc włoskiemu sojusznikowi. Mimo sporów oba państwa podtrzymywały porozumienie: Austro-Węgry szukały regionalnego oparcia po osłabieniu swojej pozycji w Europie Środkowej, a Włochy chciały umocnić status państwa zjednoczonego w 1860 roku.

Ich nieufność pogłębiała rywalizacja na Bałkanach i Morzu Śródziemnym. Austro-Węgry zwiększały wpływy na Bałkanach: w 1878 roku objęły Bośnię i Hercegowinę protektoratem, a w 1908 roku ją anektowały. Włochy rozwijały natomiast ambicje kolonialne i w 1911 roku zaatakowały Imperium Osmańskie w Libii. Przed tą wojną zawarły tajne porozumienie z Francją, przeciwniczką państw Trójprzymierza, a ponadto zastrzegły, że nie będą walczyć z Wielką Brytanią. Te działania pokazują warunkowy charakter sojuszu i pomagają wyjaśnić, dlaczego w 1914 roku Włochy nie wsparły sojuszników: uznały, że Trójprzymierze zobowiązuje do obrony, a wojnę rozpoczęły Austro-Węgry.

Oto najważniejsze przejawy kruchego charakteru sojuszu:

• spór Włoch z Austro-Węgrami o ziemie zamieszkane przez Włochów;
• rywalizacja obu państw o wpływy na Bałkanach i Morzu Śródziemnym;
• tajne porozumienie Włoch z Francją przed wojną w Libii;
• odmowa przystąpienia Włoch do wojny po stronie sojuszników w 1914 roku.

Neutralność Włoch w 1914 roku

Po zamachu w Sarajewie i wybuchu kryzysu w lipcu 1914 roku Trójprzymierze — tajny sojusz Niemiec, Austro-Węgier i Włoch, zawarty 20 maja 1882 roku i odnawiany m.in. w latach 1887, 1891, 1902 i 1912 — nie zobowiązywało członków do udziału w każdej wojnie. Rzym uznał, że nie zaszło casus foederis: Austro-Węgry zaatakowały Serbię, zamiast paść ofiarą niesprowokowanego ataku dwóch mocarstw, o którym mówił układ. Włosi podkreślali również, że konflikt objął Francję i Wielką Brytanię, a sojusz nie zobowiązywał ich do wojny z Brytyjczykami. Dlatego w sierpniu 1914 roku ogłosili neutralność. Rozczarowali Berlin i Wiedeń, ale zarazem zapewnili państwom centralnym spokój na południu.

Rzym kierował się jednak nie tylko interpretacją traktatu, lecz także „świętym egoizmem” (sacro egoismo) — jak premier Antonio Salandra nazwał stawianie interesów kraju na pierwszym miejscu. Sojusz z Habsburgami od dawna ciążył Włochom, które spierały się z Austro-Węgrami o zamieszkany przez Włochów Trydent, a jednocześnie zbliżały się do Francji i Wielkiej Brytanii. Tajne porozumienie z Francją z 1902 roku gwarantowało wzajemną neutralność, natomiast układ z Rosją z 1909 roku przewidywał koordynację działań na Bałkanach. Gdy wybuchła wojna, Ententa zaczęła zabiegać o włoskie poparcie, oferując w zamian ziemie. Po półrocznych rokowaniach, 26 kwietnia 1915 roku, Włochy podpisały z Francją, Wielką Brytanią i Rosją traktat londyński. Obiecywał on m.in. Trydent, Tyrol Południowy oraz dalmatyńskie wybrzeże z miastami Zara (dzisiejszy Zadar) i Sebeniko (Szybenik). W maju Włochy opuściły Trójprzymierze i wypowiedziały wojnę dawnym sojusznikom, kończąc niespełna roczną neutralność.

Odejście Włoch z sojuszu w 1915 roku

Choć od 1882 roku Włochy należały do Trójprzymierza z Niemcami i Austro-Węgrami, po wybuchu wojny 28 lipca 1914 roku nie wsparły sojuszników. Rząd w Rzymie ogłosił neutralność, ponieważ uznał układ za obronny, a Austro-Węgry zaatakowały Serbię. Włosi chcieli też przejąć od Habsburgów ziemie zamieszkane przez ludność włoską, między innymi Trydent i Triest. Dlatego władze rozważały propozycje obu stron, po czym w kwietniu 1915 roku podpisały z ententą tajny traktat londyński, który obiecywał im nabytki terytorialne po zwycięstwie.

23 maja 1915 roku Włochy wypowiedziały wojnę Austro-Węgrom i dołączyły do ententy; z Niemcami zaczęły walczyć dopiero w sierpniu 1916 roku. W ten sposób rozpadło się przedwojenne Trójprzymierze, a Włochy znalazły się w obozie Francji, Wielkiej Brytanii i Rosji. Państwa centralne tworzyły natomiast Niemcy, Austro-Węgry, Imperium Osmańskie i Bułgaria — bez Włoch, mimo ich wcześniejszego sojuszu z Berlinem i Wiedniem. Zmiana strony pokazuje, że konkretne interesy i obietnice terytorialne mogły przeważyć nad zobowiązaniami sojuszniczymi.

Znaczenie Trójprzymierza dla układu sił w Europie

W 1882 roku Niemcy, Austro-Węgry i Włochy zawiązały Trójprzymierze, zmieniając układ sił w Europie. Zjednoczone Niemcy rosły w potęgę, a sojusz z monarchią habsburską, zawarty w 1879 roku, wspierał je w sporach z Rosją i na Bałkanach. Włochy przyłączyły się m.in. z obawy przed francuską konkurencją w Afryce Północnej, zwłaszcza w Tunezji; w zamian miały otrzymać pomoc w razie niesprowokowanego ataku Francji. W odpowiedzi Francja, pamiętająca klęskę z lat 1870–1871 i utratę Alzacji oraz Lotaryngii, zawarła sojusz z Rosją w 1892 roku. Następnie porozumiała się z Wielką Brytanią w 1904 roku, a ta w 1907 roku zawarła układ z Rosją. Tak powstało Trójporozumienie, które miało równoważyć rosnącą potęgę Niemiec.

Najważniejsze elementy europejskiego systemu sojuszy obejmowały:

• Trójprzymierze Niemiec, Austro-Węgier i Włoch, zawarte w 1882 roku.
• Sojusz Francji z Rosją, zawarty w 1892 roku.
• Porozumienie Francji z Wielką Brytanią z 1904 roku oraz układ brytyjsko-rosyjski z 1907 roku.
• Trójporozumienie, które miało równoważyć rosnącą potęgę Niemiec.

Trójprzymierze miało chronić interesy członków, lecz zarazem podsycało europejską rywalizację. Niemcy i Austro-Węgry wspierały się politycznie, a współpraca gospodarcza wzmacniała oba państwa. Jednocześnie spory o kolonie, niemiecką flotę oraz wpływy na Bliskim Wschodzie i Bałkanach pogłębiały nieufność mocarstw. Sojusz osłabiały także konflikty wewnętrzne: Włochy spierały się z Austro-Węgrami o Trydent, w 1902 roku potajemnie uzgodniły z Francją neutralność, a w 1909 roku porozumiały się z Rosją w sprawie Bałkanów. Po zamachu w Sarajewie w czerwcu 1914 roku niemieckie poparcie dla Austro-Węgier pomogło rozszerzyć kryzys. Włochy najpierw ogłosiły neutralność, a w 1915 roku przystąpiły do Ententy. W rezultacie system sojuszy, zamiast utrzymywać równowagę, utrwalił podział Europy na wrogie obozy i zwiększył ryzyko wojny na dużą skalę.

Źródła:

1. https://germanhistorydocs.org/en/forging-an-empire-bismarckian-germany-1866-1890/ghdi:document-1860
2. https://tile.loc.gov/storage-services/service/gdc/gdclccn/a2/20/01/00/7/a22001007/a22001007.pdf
3. https://www.treccani.it/enciclopedia/triplice-alleanza/
4. https://encyclopedia.1914-1918-online.net/pdf/1914-1918-Online-london_treaty_of_1915-2019-10-17.pdf
5. https://www.theworldwar.org/learn/about-wwi/italy-enters-world-war-i
6. https://pl.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%B3jprzymierze
7. https://zpe.gov.pl/a/swiat-przed-wybuchem-i-wojny-swiatowej/D16q9ynxa
8. https://www.bryk.pl/wypracowania/historia/prace-przekrojowe/4431-od-zjednoczenia-niemiec-do-konferencji-wersalskiej-historia-europy-i-swiata-poczawszy-od-ii-polowy-wieku-xix-do-roku-1919.html
9. https://pl.wikipedia.org/wiki/Ententa
10. https://histmag.org/Michal-Wenklar-Sytuacja-miedzynarodowa-stworzyla-Polakom-szanse-na-odzyskanie-niepodleglosci.-A-Polacy-te-szanse-wykorzystali-22768