Baldwin IV, król Jerozolimy naznaczony trądem, musiał rządzić państwem zagrożonym przez potęgę Saladyna i wewnętrzne spory. Mimo postępującej choroby wykazał się odwagą i talentem dowódczym, a zwycięstwo pod Montgisard przyniosło mu sławę. W tym artykule przyglądam się jego niezwykłym losom, zmaganiom o przetrwanie królestwa oraz wydarzeniom, które doprowadziły do utraty Jerozolimy.
Baldwin IV urodził się w 1161 roku jako syn Amalryka I i Agnieszki z Courtenay. Jego starszą siostrą była Sybilla. Gdy Baldwin miał około dziewięciu lat, wychowawca Wilhelma z Tyru zauważył, że chłopiec nie reaguje na szczypanie ani uderzenia. Badanie wykazało utratę czucia w prawej dłoni i ramieniu — pierwsze oznaki trądu, na który średniowieczni lekarze nie znali lekarstwa. Mimo diagnozy Baldwin zdobył staranne wykształcenie i przygotowywał się do rządów. Po śmierci ojca 11 lipca 1174 roku objął tron Jerozolimy, a cztery dni później, w wieku 13 lat, przyjął koronę.
Na początku regenci rządzili w imieniu młodego króla. Miles de Plancy krótko pełnił tę funkcję, zanim go zamordowano; następnie regencję objął Rajmund III, hrabia Trypolisu, i sprawował ją do 1176 roku. Wśród baronów jedni opowiadali się za ostrożnością, inni domagali się wojny z Saladynem. Baldwin próbował godzić oba stronnictwa, choć spory o małżeństwo Sybilli i sukcesję osłabiały królestwo. Jego panowanie łączyło osobistą odwagę ze świadomością kruchości państwa.
Od triumfu nad Saladynem po walkę o królestwo mimo choroby
Największe zwycięstwo Baldwin odniósł 25 listopada 1177 roku pod Montgisard. Saladyn ruszył na Jerozolimę z armią, którą źródła szacują na około 26 tysięcy ludzi, i nie spodziewał się silnego oporu. Baldwin zebrał około 500 rycerzy i 4 tysiące piechurów, a wsparli go templariusze. Chrześcijanie zaskoczyli rozproszone oddziały przeciwnika. Po modlitwie przed relikwią Krzyża Świętego Baldwin poprowadził wojsko do ataku. Saladyn uciekł, a jego armia poniosła ciężkie straty. Kronikarze podają od 22 do 25 tysięcy zabitych i pojmanych, lecz te liczby należy traktować ostrożnie. Zwycięstwo ocaliło Jerozolimę, ale nie zakończyło wojny.
W 1180 roku Baldwin zawarł z Saladynem rozejm. Zerwały go jednak napaści Renalda z Châtillon na muzułmańskie karawany. Po febrze w 1183 roku trąd gwałtownie postępował: Baldwin stracił władzę w rękach i nogach, a później niemal całkowicie oślepł. Mimo choroby odsunął Gwidona de Lusignan od regencji i wyznaczył na następcę małego siostrzeńca, Baldwina, którego koronowano 20 listopada 1183 roku. W 1185 roku powierzył regencję Rajmundowi III, a 16 maja zmarł w wieku około 23 lat. Do końca próbował zapobiec rozpadowi królestwa, choć nie mógł uchronić się przed cierpieniem.
| Data | Wydarzenie | Dane |
|---|---|---|
| 1174 | Koronacja Baldwina IV | 13 lat |
| 25 XI 1177 | Bitwa pod Montgisard | ok. 450 rycerzy; zwycięstwo nad Saladynem |
| 1180 | Rozejm z Saladynem | 2 lata |
| 1183 | Spór o regencję i sukcesję | Baldwin V ogłoszony dziedzicem |
| 1185 | Śmierć Baldwina IV | ok. 24 lata; Rajmund z Trypolisu regentem |
| 1187 | Utrata Jerozolimy | po klęsce pod Hattin; Saladyn zdobywa miasto |
Bitwa pod Montgisard: jak Baldwin IV pokonał Saladyna
25 listopada 1177 roku pod Montgisard, niedaleko Ramli, szesnastoletni Baldwin IV starł się z armią Saladyna, liczącą według ówczesnych relacji około 26 tysięcy wojowników. Król, który od dzieciństwa chorował na trąd, wykorzystał osłabienie chrześcijan: po nieudanej wyprawie na Egipt ich siły podzieliły się, a część ruszyła na północ. Saladyn uznał, że droga do Jerozolimy stoi otworem.
Sułtan maszerował przez okolice Askalonu, Ramli i Lyddy, a rozproszone oddziały plądrowały osady i zdobywały zaopatrzenie. Baldwin zebrał dostępnych ludzi, do których dołączyli templariusze z Gazy; dowództwo objął doświadczony Renald de Châtillon. Chrześcijańskie wojsko — około 450–500 rycerzy i 4000 piechurów — ruszyło za przeciwnikiem i dotarło pod Montgisard. Przed bitwą niesiono relikwię Krzyża Świętego. Baldwin ukląkł do modlitwy, a następnie, mimo choroby, poprowadził żołnierzy do walki.
Jak odwaga i zaskoczenie ocaliły Jerozolimę przed zagrożeniem
Saladyn nie spodziewał się ataku, dlatego nie zdążył zebrać rozproszonych oddziałów. Gdy część jego wojowników przekraczała strumień, frankijskie rycerstwo uderzyło, a templariusze pomogli przełamać muzułmańskie linie. Zaskoczenie wywołało paniczny odwrót. Sułtan uciekł pod osłoną gwardii, porzucając część wyposażenia. Chrześcijańscy kronikarze podają, że jego armia straciła 22–25 tysięcy ludzi, choć liczby te mogą być przesadzone. Po stronie Baldwina poległo około 1100 żołnierzy, a kilkuset odniosło rany. Zwycięzcy zdobyli obóz i uwolnili jeńców.
Oto najważniejsze informacje o bitwie pod Montgisard:
- Starcie odbyło się 25 listopada 1177 roku w pobliżu Ramli.
- Baldwin IV dowodził znacznie mniej licznym wojskiem chrześcijańskim.
- Zaskakujący atak doprowadził do odwrotu armii Saladyna.
- Zwycięstwo na pewien czas oddaliło zagrożenie dla Jerozolimy, ale nie zakończyło wojny.
Najbardziej podziwiam opanowanie Baldwina, który dodawał żołnierzom odwagi mimo własnego cierpienia. Klęska zmusiła Saladyna do odwrotu w stronę Egiptu i na pewien czas oddaliła zagrożenie dla Jerozolimy, lecz nie zakończyła wojny. Baldwin zrezygnował z długiego pościgu, ponieważ musiał chronić państwo i jego nieliczne siły. Montgisard pokazało, że zaskoczenie, dobre dowodzenie i determinacja mogą przeważyć nawet nad liczebną przewagą przeciwnika.
Ciekawostka: część kronikarzy łączy zwycięstwo pod Montgisard z relikwią Krzyża Świętego niesioną przed wojskami Baldwina IV — dla żołnierzy miała ona być nie tylko symbolem wiary, lecz także źródłem otuchy przed starciem z przeważającą armią Saladyna.
Walka o tron: regenci, baronowie i spór o sukcesję
Za panowania Baldwina IV regencja, podziały wśród baronów i spór o sukcesję osłabiały Królestwo Jerozolimskie.
- Koronacja i choroba Baldwina IV – Po śmierci Amalryka I trzynastoletni Baldwin objął koronę 15 lipca 1174 roku. Cierpiał na trąd; pierwsze objawy zauważył jego wychowawca, Wilhelm z Tyru. Choroba stopniowo odebrała Baldwinowi sprawność, a później także wzrok.
- Regencja Milesa de Plancy – Seneszal Miles został pierwszym regentem, lecz nie zdobył poparcia możnych ani nie pokierował skutecznie państwem. Jego błędy utrudniły współpracę z sycylijskimi sprzymierzeńcami. W październiku 1174 roku Miles zginął z rąk zabójców.
- Rajmund z Trypolisu i podział baronów – Po Milesie regencję przejął Rajmund III, hrabia Trypolisu, popierany przez większość miejscowych baronów i joannitów. Dążył do ostrożniejszej polityki i pokoju z Saladynem. Tymczasem Renald z Châtillon, templariusze i część przybyszów z Zachodu opowiadali się za agresywnymi działaniami.
- Nieudane plany sojuszy – Baldwin i jego doradcy rozważali sojusz z Bizancjum oraz wyprawę na Egipt. Jednak ambicje Filipa, hrabiego Flandrii, i spory o przyszłe małżeństwo Sybilli utrudniły porozumienie. W rezultacie bizantyńska flota wróciła do Konstantynopola, a plan inwazji upadł.
- Zwycięstwo pod Montgisard – 25 listopada 1177 roku Baldwin poprowadził niewielkie siły przeciw armii Saladyna. Rozproszeni muzułmanie nie zdążyli ustawić szyków, a templariusze odegrali ważną rolę w walce. Mimo choroby król dodał wojownikom odwagi. Saladyn uciekł, a Jerozolima uniknęła najazdu.
- Rozejm i jego załamanie – W 1180 roku Baldwin zawarł z Saladynem dwuletni rozejm. Renald napadał jednak na muzułmańskie karawany i statki, a nawet wyprawił się na Morze Czerwone. Jego działania zaostrzyły konflikt i przyczyniły się do wznowienia wojny.
- Małżeństwo Sybilli i regencja Gwidona – Aby zabezpieczyć sukcesję, Baldwin doprowadził do małżeństwa Sybilli z Gwidonem de Lusignan, choć wielu baronów sprzeciwiało się temu wyborowi. Gdy w 1183 roku stan króla gwałtownie się pogorszył, Gwidon objął regencję. Jego niezdecydowanie podczas kampanii Saladyna podważyło jednak zaufanie możnych.
- Koronacja młodego Baldwina – Po sporze z Gwidonem król odebrał mu regencję, a 20 listopada 1183 roku ogłosił następcą swego siostrzeńca, syna Sybilli z pierwszego małżeństwa. Gwidon odmówił złożenia hołdu młodemu Baldwinowi, zapowiadając dalsze walki o władzę.
- Ostatnia regencja Rajmunda – W 1185 roku, spodziewając się śmierci, Baldwin powierzył regencję Rajmundowi z Trypolisu i nakazał możnym wybrać namiestnika dla małoletniego następcy. Król zmarł 16 maja 1185 roku. Późniejsze walki o władzę i spory o sukcesję nadal osłabiały królestwo.
Od zwycięstwa do upadku: jak Królestwo Jerozolimskie utraciło Jerozolimę
Po zwycięstwie Królestwo Jerozolimskie uniknęło zagłady, lecz nie przezwyciężyło wewnętrznych podziałów. W 1174 roku tron objął trzynastoletni Baldwin IV, który od dzieciństwa chorował na trąd. Jego nauczyciel, Wilhelm z Tyru, rozpoznał chorobę, gdy chłopiec nie reagował na uszczypnięcia w prawą rękę. Po śmierci Amalryka I państwem kierowali kolejno Miles de Plancy i Rajmund z Trypolisu. Tymczasem baronowie spierali się, czy postawić na dyplomację, czy na walkę z Saladynem. Mimo choroby Baldwin energicznie rządził i czasowo godził rywalizujące stronnictwa.
Największy sukces Baldwina przyniosła bitwa pod Montgisard, stoczona 25 listopada 1177 roku. Pewny przewagi Saladyn ruszył na Jerozolimę z armią liczącą według przekazów około 26 tysięcy ludzi, lecz część jego wojsk rozproszyła się w poszukiwaniu łupów. Baldwin zebrał około 500 rycerzy i 4000 piechurów, połączył siły z templariuszami i zaskoczył przeciwnika pod Montgisard. Przed bitwą modlił się przy relikwii Krzyża Świętego, po czym ruszył do walki mimo osłabienia. Rozbił armię Saladyna, a sułtan uciekł do Egiptu. Kronikarze szacowali muzułmańskie straty na 22–25 tysięcy. Zwycięstwo ocaliło stolicę, ale nie usunęło zagrożenia.
Choroba władcy i spory możnych otworzyły drogę do klęski
Z biegiem lat jedność państwa słabła. Baldwin zawarł rozejm z Saladynem, jednak Renald z Châtillon napadał na muzułmańskie karawany. Później wyprawił się z portu Ajla na Morze Czerwone, czym rozgniewał muzułmańskich władców. W 1183 roku choroba Baldwina gwałtownie się nasiliła: król stracił władzę w rękach i nogach oraz niemal oślepł. Powierzył regencję szwagrowi, Gwidonowi de Lusignan, lecz ten nie zdołał zjednoczyć baronów. Baldwin odebrał mu władzę i wyznaczył na następcę małego siostrzeńca, Baldwina. Odważnemu królowi zabrakło więc zgodnego obozu i stabilnej sukcesji.
Baldwin IV zmarł w 1185 roku, a jego młody następca panował zaledwie około roku. Potem koronę objął Gwidon. Saladyn wykorzystał podziały frankijskich możnych i po zwycięstwie pod Hattinem w 1187 roku ruszył na Jerozolimę. Miasto poddało się 2 października, kończąc okres chrześcijańskiej kontroli nad stolicą. Od zwycięstwa pod Montgisard do utraty Jerozolimy minęło zaledwie 10 lat. O klęsce przesądziły choroba króla, niepewna sukcesja, rywalizacja baronów i silniejsza armia Saladyna.
