Wyprawa Magellana przeszła do historii jako pierwsza ekspedycja, która opłynęła świat, ale jej przebieg był pełen niebezpieczeństw, zwrotów akcji i sporów o zasługi. Kto naprawdę poprowadził tę podróż i jak wyglądała ona od momentu wypłynięcia aż do powrotu ocalałych żeglarzy? W artykule przyglądam się faktom i oddzielam je od popularnych uproszczeń, by pokazać, jak doszło do jednego z największych osiągnięć w dziejach żeglugi.
- W 1519 roku pięć hiszpańskich statków wyruszyło na zachód z około 270 osobami.
- Wyprawa przeszła cieśniną Magellana, lecz Pacyfik pokonała w głodzie i chorobach.
- Magellan zginął na Mactan w 1521 roku i sam nie opłynął Ziemi.
- Juan Sebastián Elcano dowiózł „Victorię” do Hiszpanii 6 września 1522 roku.
- Wróciło zaledwie 18 uczestników; to Elcano i jego towarzysze dokonali pierwszego udokumentowanego opłynięcia globu.
- Enrique de Malacca mógł wrócić do rodzinnych stron wokół świata, ale brak na to potwierdzeń.
Enrique de Malacca był tłumaczem i towarzyszem Ferdynanda Magellana, portugalskiego żeglarza, który w 1519 roku poprowadził hiszpańską wyprawę na zachód, ku Wyspom Korzennym. Nie znamy prawdziwego imienia Enrique — kronikarz ekspedycji Antonio Pigafetta zapisał je właśnie w tej formie. Według niego Enrique pochodził z Sumatry, a handlarze niewolników pojmali go w 1511 roku. Magellan kupił go podczas podboju Malakki i zabrał w kolejne podróże. Ponieważ znał języki regionu, pomagał Europejczykom porozumiewać się z filipińskimi władcami.
We wrześniu 1519 roku z Hiszpanii wyruszyło pięć statków: „Trinidad”, „San Antonio”, „Concepción”, „Victoria” i „Santiago”. Na pokładach znajdowało się około 270 osób. Flota przepłynęła przez cieśninę nazwaną później na cześć Magellana, a 28 listopada 1520 roku dotarła na Pacyfik. Rejs przez ocean trwał niemal cztery miesiące; załogę wyniszczały głód i choroby. Gdy wyprawa dotarła na Filipiny, Enrique pełnił funkcję tłumacza.
Magellan zginął 27 kwietnia 1521 roku w walce na wyspie Mactan. Miał około 41 lat. W testamencie nakazał uwolnić Enrique, lecz nowi dowódcy nie wykonali jego woli. Po sporze z kierownictwem Enrique opuścił wyprawę. Stąd wywodzi się hipoteza, że wrócił do Malakki i jako pierwszy opłynął Ziemię.
Enrique mógł wrócić do domu drogą wokół globu — lecz historia nie zna pewnej odpowiedzi
Hipoteza zakłada, że Enrique pochodził z Malakki, choć Pigafetta podaje, że porwano go na Sumatrze. Jego pochodzenie pozostaje więc niepewne. Gdyby po opuszczeniu Filipin dotarł do Malakki, przebyłby trasę między miejscem, z którego zabrano go do Europy, a regionem, w którym pojawił się podczas wyprawy. Nie wiemy jednak, którędy podróżował ani czy dotarł do Malakki. Brakuje też wiarygodnego świadectwa, że ukończył tę drogę, dlatego nie można pewnie przyznać mu pierwszeństwa.
Udokumentowany finał wyprawy jest jasny: 6 września 1522 roku do Hiszpanii wróciła „Victoria” pod dowództwem Juana Sebastiána Elcaña. Po niemal trzech latach do domu dotarło zaledwie 18 z około 270 uczestników. Magellan zginął na Filipinach, więc nie opłynął Ziemi. Pierwsze udokumentowane, nieprzerwane opłynięcie globu przypisuje się Elcañowi i jego towarzyszom. Historia Enrique przypomina jednak, że za wielkimi wyprawami kryli się także ludzie pomijani w oficjalnych relacjach.
| Etap | Data / liczby | Szczegół |
|---|---|---|
| Hiszpańskie poparcie | 22 marca 1518 | Karol I zatwierdza plan |
| Flota wyrusza | 20 września 1519 | 5 statków, ok. 270 osób |
| Statki | Trinidad, San Antonio, Concepción, Victoria, Santiago | Cel: zachodnia droga na Wyspy Korzenne |
| Bunt w Patagonii | kwiecień 1520 | Magellan stłumia bunt załóg |
| Katastrofy i straty | 1 statek rozbity; 1 zdezerterował | Santiago zatonął; San Antonio wrócił do Hiszpanii |
| Cieśnina Magellana | październik–listopad 1520 | Przejście na Pacyfik |
| Pacyfik | ok. 4 miesiące | Głód, choroby i śmierć marynarzy |
| Śmierć Magellana | 27 kwietnia 1521 | Zabity na Mactan; nie ukończył wyprawy |
| Powrót Victorii | 6 września 1522 | Elcano dowodził ostatnim statkiem; wróciło 18 osób |
| Osiągnięcie | 1 statek, ok. 3 lata | Pierwsze potwierdzone opłynięcie Ziemi |
Jak Magellan zdobył poparcie Hiszpanii dla zachodniej drogi do Wysp Korzennych
Poniższe kroki pokazują, jak Magellan przekonał hiszpańską koronę do sfinansowania zachodniej wyprawy na Wyspy Korzenne.
- Przedstaw plan jako sposób na ominięcie portugalskiego szlaku. Po latach służby w portugalskiej flocie Magellan znał trasę wokół Afryki. Gdy jednak stracił łaskę króla Manuela I, zwrócił się do rywala Portugalii. Przekonywał, że zachodni kurs pozwoli dotrzeć na Wyspy Korzenne bez korzystania z portugalskiego szlaku wokół Przylądka Dobrej Nadziei.
- Oprzyj propozycję na mapach i założeniu o przejściu przez Amerykę. Magellan studiował mapy i wskazywał Rio de la Plata jako możliwe przejście przez kontynent na Morze Południowe. W planowaniu pomagał mu portugalski astronom i kartograf Ruy Faleiro. Magellan zakładał, że ominie wybrzeża Nowego Świata i popłynie dalej na zachód, choć nie znał jeszcze cieśniny nazwanej później jego imieniem.
- Przenieś projekt do Hiszpanii i pozyskaj wpływowych sojuszników. Magellan przybył do Sewilli 20 października 1517 roku, po czym udał się do Valladolid, by zabiegać o audiencję u młodego króla Karola I. Wsparli go urzędnik Juan de Aranda, Portugalczyk Diogo Barbosa i biskup Burgos Juan Rodríguez de Fonseca. Finansowanie zapewnił Christopher de Haro, którego do przedsięwzięcia skłaniał także konflikt z portugalskim monarchą.
- Przekonaj Karola I, że wyprawa przyniesie korzyści koronie. Hiszpania szukała dostępu do lukratywnego handlu przyprawami i chciała osłabić przewagę Portugalii. Zachodni szlak dawał szansę na osiągnięcie obu celów bez jawnego naruszania traktatu z Tordesillas. Dlatego 22 marca 1518 roku król i Casa de Contratación zatwierdzili projekt oraz przyznali mu środki.
- Uzgodnij warunki i przygotuj flotę. Umowa gwarantowała Magellanowi i Faleiro jedną dwudziestą zysków oraz tytuły Adelantados dla nich i ich potomków na odkrytych ziemiach. Z królewskich funduszy zakupiono pięć statków: „Trinidad”, „San Antonio”, „Concepción”, „Victoria” i „Santiago”. Flota wyruszyła z Hiszpanii we wrześniu 1519 roku, a Portugalczyk Magellan dowodził nią pod hiszpańską banderą.
Bunt, głód i katastrofy: cena wyprawy przez cieśninę Magellana i Pacyfik
Wyprawa Ferdynanda Magellana wypłynęła z Sewilli we wrześniu 1519 roku. Pięć statków — „Trinidad”, „San Antonio”, „Concepción”, „Victoria” i „Santiago” — zabrało około 270 osób. Portugalski kapitan służył królowi Hiszpanii Karolowi I, licząc, że zachodnią drogą dotrze do Wysp Korzennych i zdobędzie udział w handlu przyprawami. W załodze znaleźli się doświadczeni żeglarze, ludzie nieufni wobec obcego dowódcy, więźniowie szukający darowania kary oraz uciekinierzy przed wierzycielami. Dlatego napięcia pojawiły się szybko, a ocean wkrótce wystawił załogę na próbę.
Poważny kryzys wybuchł podczas zimowania w patagońskim Puerto San Julián. Juan de Cartagena podważał władzę Magellana i zdobył poparcie części kapitanów oraz marynarzy. Buntownicy przejęli trzy statki i zażądali zmiany dowódcy. Magellan szybko odzyskał kontrolę nad „Victorią”, a kapitan Luis de Mendoza zginął w starciu. Gaspara de Quesadę stracono, około 30 uczestników buntu skazano na ciężkie roboty, zaś Cartagenę i wspierającego rebelię księdza porzucono na odludnym wybrzeżu. Surowa kara przywróciła porządek, lecz nie usunęła nieufności w załodze.
Wyprawę dotknęły także katastrofy. Sztorm rozbił „Santiago”, ale załoga ocalała; dwóch marynarzy przez 11 dni wędrowało lądem, by odnaleźć resztę ekspedycji. Później „San Antonio” uciekł przez cieśninę i wrócił do Hiszpanii, zabierając część ludzi oraz zapasów. W październiku 1520 roku pozostałe statki znalazły przejście między Ameryką Południową a Ziemią Ognistą. Przeprawa trwała kilka tygodni. Magellan nazwał ocean, na który wpłynęli, Spokojnym — wbrew temu, co czekało ich później.
Zaledwie 18 żeglarzy wróciło do domu — cena wyprawy była ogromna
Magellan spodziewał się, że przeprawa przez Pacyfik potrwa kilka dni, lecz zajęła niemal cztery miesiące. Zapasy szybko się kurczyły, woda psuła, a głód zmuszał marynarzy do jedzenia skór i trocin oraz do szukania resztek na pokładzie. Wielu zachorowało i zmarło, zanim flota dotarła w marcu 1521 roku na Guam, gdzie uzupełniła żywność. Następnie żeglarze popłynęli na Filipiny. Na Cebu Magellan wspierał lokalnego władcę, a jego tłumacz Enrique de Malacca pomagał mu porozumiewać się z mieszkańcami. Gdy wódz Mactanu, Lapu-Lapu, odmówił podporządkowania się, Magellan ruszył przeciw niemu z niewielkim oddziałem i zginął w walce 27 kwietnia 1521 roku.
Po śmierci Magellana ekspedycja straciła kolejnych ludzi, a załogi nie mogły już obsługiwać trzech statków. Żeglarze spalili „Concepción”, natomiast „Trinidad” i „Victoria” dotarły do Wysp Korzennych i załadowały goździki. Uszkodzony podczas próby powrotu przez Pacyfik „Trinidad” przejęli Portugalczycy. „Victoria”, dowodzona przez Juana Sebastiána Elcaño, popłynęła na zachód przez Ocean Indyjski, opłynęła Przylądek Dobrej Nadziei i we wrześniu 1522 roku wróciła do Hiszpanii. Z około 270 uczestników wyprawy do domu dotarło tylko 18. Sprzedaż przypraw przyniosła blisko 7,9 miliona marawedi, lecz zysk okupiono buntem, głodem, utratą statków i śmiercią setek ludzi. Najbardziej podziwiam wytrwałość tych, którzy mimo wszystko doprowadzili „Victorię” do portu.
Juan Sebastián Elcano i powrót Victorii: kto naprawdę ukończył ekspedycję?
Ferdynand Magellan wyruszył z Hiszpanii z pięcioma statkami, lecz zginął na filipińskiej wyspie Mactan w walce z wojownikami wodza Lapu-Lapu. Po jego śmierci wyprawa straciła kolejnych ludzi, a załoga spaliła „Concepción”, bo nie miała dość rąk do obsługi okrętu. Do Wysp Korzennych dotarły tylko „Trinidad” i „Victoria”. Portugalczycy przechwycili pierwszy statek, drugi zaś popłynął na zachód pod komendą Juana Sebastiána Elcano.
Elcano poprowadził „Victorię” przez Ocean Indyjski, wokół Przylądka Dobrej Nadziei i wzdłuż zachodnich wybrzeży Afryki. Statek wrócił do Hiszpanii 6 września 1522 roku, niemal trzy lata po wypłynięciu. Z początkowej załogi liczącej 270 osób ocalało zaledwie 18. Wyprawa przywiozła około 25–26 ton goździków, które sprzedano za 7 888 634 maravedi. Dochód pomógł zrekompensować ryzyko, ale nie przywrócił utraconych istnień.
Jeden rejs, wielu bohaterów: kto naprawdę opłynął glob?
Żeglarską część wyprawy ukończyli Elcano i towarzysze z „Victorii”: jako pierwsi Europejczycy opłynęli Ziemię podczas jednej nieprzerwanej podróży. Magellan pokonał wcześniej część trasy. Po jego śmierci malajski tłumacz Enrique de Malacca mógł wrócić do rodzinnych stron krótszą drogą i wcześniej zamknąć własną pętlę wokół globu. To jednak przypuszczenie: źródła potwierdzają jedynie, że towarzyszył Magellanowi na Cebu, a nie że opuścił Filipiny i dotarł do Malakki.
Odpowiedź zależy więc od tego, co uznamy za ukończenie wyprawy. Elcano bezspornie doprowadził statek do Hiszpanii, a król Karol V nadał mu szlachectwo i przyznał roczną pensję w wysokości 500 dukatów. Magellan zapoczątkował śmiałą trasę, natomiast Enrique mógł opłynąć glob przed załogą „Victorii”, choć nie potwierdzają tego źródła. Ta historia przypomina, że za wielkim nazwiskiem kryją się również ludzie, których udział łatwo przemilczeć.
Ciekawostka: po powrocie załoga „Victorii” odkryła, że w jej dzienniku brakuje jednego dnia. Opływając Ziemię na zachód, marynarze przekraczali kolejne strefy czasowe, nie wiedząc jeszcze, że ich podróż „zgubiła” dobę.
Źródła:
- https://www.morze.org/kto-naprawde-oplynal-swiat-jako-pierwszy/
- https://www.national-geographic.pl/historia/ferdynand-magellan-co-odkryl-i-kiedy-wyprawa-osiagniecia-ciekawostki-jak-zginal-biografia/
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Ferdynand_Magellan
