Hamas powstał w burzliwym okresie historii Bliskiego Wschodu i od początku łączył działalność polityczną, społeczną oraz zbrojną. W artykule przyjrzymy się okolicznościom jego powstania, źródłom ideologii i najważniejszym wydarzeniom, które ukształtowały tę organizację. Wyjaśnię także, jak zmieniała się jej rola i dlaczego Hamas pozostaje jednym z najbardziej kontrowersyjnych aktorów konfliktu izraelsko-palestyńskiego.
- Hamas wyrósł z palestyńskiego środowiska Bractwa Muzułmańskiego.
- Powstał w 1987 roku, podczas pierwszej intifady.
- Łączy islamizm i palestyński nacjonalizm z działalnością polityczną, społeczną i zbrojną.
- Wygrał wybory parlamentarne w 2006 roku, a w 2007 przejął kontrolę nad Gazą.
- Jego skrzydłem zbrojnym są Brygady Izz ad-Dina al-Kassama.
- Wiele państw i Unia Europejska uznają Hamas za organizację terrorystyczną.
- Atak z 7 października 2023 roku i późniejsza wojna przyniosły ogromne straty cywilne.
Bractwo Muzułmańskie powstało w 1928 roku w egipskim Ismailii z inicjatywy nauczyciela i działacza religijnego Hassana al-Banny. Ruch szybko rozprzestrzenił się poza Egipt: łączył odnowę islamu z działalnością społeczną i polityczną. Skoro już zahaczamy o ten temat, poznaj budowę i funkcje języka dawn. Jego zwolennicy zakładali szkoły, kliniki i stowarzyszenia, a jednocześnie sprzeciwiali się brytyjskim wpływom oraz świeckim modelom państwa. Idee Bractwa dotarły na palestyńskie tereny mandatowe już w latach 30. XX wieku, zaś po 1948 roku jego lokalna sieć umacniała się w Strefie Gazy.
Po wojnie sześciodniowej w 1967 roku Izrael przejął kontrolę nad Gazą i Zachodnim Brzegiem. W kolejnych latach palestyńscy działacze związani z Bractwem rozwijali działalność religijną i pomocową, zakładając meczety, szkoły oraz organizacje charytatywne. Jednym z głównych ośrodków stało się Islamskie Centrum w Gazie, które współtworzył w 1973 roku szejk Ahmed Jasin. Z czasem część młodych działaczy uznała, że budowanie zaplecza społecznego nie wystarcza wobec okupacji i narastającego konfliktu.
Jak palestyńskie powstanie przeobraziło ruch społeczny w siłę polityczną
W grudniu 1987 roku, po wybuchu pierwszej intifady — palestyńskiego powstania przeciw izraelskiej okupacji — działacze Bractwa w Gazie ogłosili powstanie Hamasu. Nazwa pochodzi od arabskiego określenia Islamskiego Ruchu Oporu. Wśród założycieli znaleźli się Ahmed Jasin i Abdul Aziz ar-Rantisi. Hamas połączył działalność religijną i społeczną z walką zbrojną, a w opublikowanej w 1988 roku pierwszej karcie przedstawił cele w języku islamistycznym i narodowym. Szybko stał się jednym z najważniejszych nowych aktorów palestyńskiej sceny politycznej.
Hamas nie zerwał całkowicie z Bractwem, lecz wyrósł z jego palestyńskiego środowiska i zmienił strategię: opór wobec Izraela postawił w centrum swojej działalności. Ta historia pokazuje, jak religijne i społeczne instytucje mogą w czasie konfliktu przekształcić się w organizację polityczną. W następnych dekadach Hamas rozwijał zaplecze społeczne i skrzydło zbrojne. Jego znaczenie wzrosło po zwycięstwie w wyborach parlamentarnych w 2006 roku oraz przejęciu kontroli nad Gazą w 2007 roku.
| Temat | Data lub liczba | Fakt |
|---|---|---|
| Ideologia | 1988 | Karta Hamasu; islamizm i nacjonalizm palestyński |
| Ideologia | 2017 | Nowy dokument polityczny; odrębność od Bractwa Muzułmańskiego |
| Konflikt | 1987 | Powstanie podczas pierwszej intifady |
| Konflikt | 1993 | Sprzeciw wobec porozumień z Oslo |
| Polityka | 2006 | Zwycięstwo w wyborach do Palestyńskiej Rady Legislacyjnej |
| Strefa Gazy | 2007 | Hamas przejmuje kontrolę po walkach z Fatahem |
| Struktura | 3 główne obszary | Polityczny, społeczny i zbrojny |
| Zbrojne skrzydło | 1991 | Powstają Brygady Izz ad-Dina al-Kassama |
| Liczebność | do 40 000 | Szacunek dla zbrojnego skrzydła w 2023 r.; liczba niepewna |
| Status prawny | UE, USA, Izrael | Cały Hamas uznany za organizację terrorystyczną |
Ideologia Hamasu: islamizm, nacjonalizm i cele polityczne
Hamas powstał w 1987 roku, podczas pierwszej intifady, jako palestyński ruch islamistyczny. Jego nazwa to skrót od Islamskiego Ruchu Oporu. Ruch łączy palestyński nacjonalizm z religijną wizją polityki: uznaje Palestynę za ojczyznę, a walkę o jej wyzwolenie — za obowiązek narodowy i religijny. Karta z 1988 roku odwoływała się do islamu i odrzucała uznanie Izraela. Dokument programowy z 2017 roku złagodził część sformułowań i dopuścił państwo palestyńskie w granicach z 1967 roku, ale nie oznaczał formalnego uznania Izraela.
Hamas działa jako ruch polityczny, organizacja społeczna i ugrupowanie zbrojne. W wyborach do Palestyńskiej Rady Legislacyjnej w 2006 roku zdobył 74 ze 132 mandatów, a rok później, po gwałtownym konflikcie z Fatahem, przejął kontrolę nad Strefą Gazy. Dąży do utrzymania wpływów wśród Palestyńczyków, sprzeciwia się izraelskiej okupacji i blokadzie oraz chce oprzeć porządek publiczny na własnej interpretacji islamu. Jako kobieta opisuję tę ideologię, oddzielając jej założenia od oceny skutków.
Do najważniejszych cech działalności i ideologii Hamasu należą:
- łączenie palestyńskiego nacjonalizmu z islamizmem;
- działalność polityczna, społeczna i zbrojna;
- sprawowanie kontroli nad Strefą Gazy od 2007 roku;
- odrzucenie formalnego uznania Izraela.
Między nadzieją na samostanowienie a dramatycznymi skutkami przemocy
Nacjonalizm Hamasu odwołuje się do wspólnej tożsamości Palestyńczyków — świeckich, muzułmanów i chrześcijan — natomiast islamizm zakłada, że religia powinna kształtować prawo i życie publiczne. Ruch próbuje łączyć te nurty hasłami oporu, jedności i samostanowienia. Jednak jego rządy w Gazie przyniosły także ograniczenia swobód politycznych i konflikty z rywalami. Ponadto Unia Europejska, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania uznają Hamas za organizację terrorystyczną.
Ważną częścią strategii Hamasu są Brygady Izz ad-Dina al-Kassama, jego zbrojne skrzydło utworzone w latach 90. XX wieku. Ataki na cywilów, w tym masowy atak z 7 października 2023 roku, oraz izraelskie działania wojskowe w Gazie pogłębiły katastrofę humanitarną. W konsekwencji cele ruchu coraz częściej ocenia się przez pryzmat ich ogromnych skutków dla ludności cywilnej. Ideologia Hamasu łączy zatem religijny program, palestyńską tożsamość narodową, ambicje polityczne i przemoc — elementy, które od dekad kształtują konflikt.
Ciekawostka: dokument z 2017 roku rozróżniał judaizm jako religię od syjonizmu jako ruchu politycznego, ale jednocześnie nie uznawał Izraela — dlatego nie był formalnym porzuceniem stanowiska zawartego w karcie Hamasu z 1988 roku.
Hamas w konflikcie izraelsko-palestyńskim
Hamas powstał w 1987 roku, podczas pierwszej intifady, jako palestyński ruch islamistyczny wywodzący się z Bractwa Muzułmańskiego. Jego nazwa to skrót arabskiego określenia „Islamski Ruch Oporu”. Organizacja prowadzi działalność polityczną, społeczną i zbrojną, a jej znaczenie wzrosło po zwycięstwie w wyborach parlamentarnych w 2006 roku, w których zdobyła 74 ze 132 mandatów w Palestyńskiej Radzie Legislacyjnej.
Po starciach z Fatahem Hamas przejął kontrolę nad Strefą Gazy w 2007 roku, dzieląc politycznie palestyńskie terytoria. Fatah dominuje na Zachodnim Brzegu, gdzie działa Autonomia Palestyńska, natomiast Hamas rządził w Gazie. Izrael i Egipt ograniczają ruch osób oraz towarów przez granice Strefy, powołując się na względy bezpieczeństwa. Zbrojne ramię Hamasu, Brygady Izz ad-Dina al-Kassama, atakowało Izrael m.in. rakietami i zamachami. Wiele państw, w tym USA, Wielka Brytania i kraje Unii Europejskiej, uznaje Hamas za organizację terrorystyczną.
Cywile płacą najwyższą cenę za kolejną eskalację walk
Do otwartych walk dochodziło m.in. w latach 2008–2009, 2012, 2014 i 2021. Kolejnym punktem zwrotnym był atak Hamasu na Izrael 7 października 2023 roku: zginęło około 1200 osób, a około 250 uprowadzono do Strefy Gazy. W odpowiedzi Izrael rozpoczął szeroko zakrojoną operację wojskową, która przyniosła liczne ofiary cywilne, zniszczenia domów i infrastruktury oraz masowe przesiedlenia. Dane o liczbie zabitych są aktualizowane i różnią się zależnie od źródła, a dostęp do pomocy humanitarnej pozostaje kluczowym problemem.
Hamas określa swoją działalność jako walkę o prawa Palestyńczyków i sprzeciw wobec izraelskiej okupacji, jednak ataki na cywilów oraz przetrzymywanie zakładników spotykają się z powszechnym potępieniem. Izrael uzasadnia działania militarne ochroną mieszkańców i dążeniem do rozbicia Hamasu, lecz krytycy wskazują na ich wysokie koszty dla cywilów w Gazie. Warto pamiętać o losie zwykłych ludzi po obu stronach — rodzin, dzieci i osób, które nie podejmują decyzji politycznych, a ponoszą ich konsekwencje.
Ciekawostka: Hamas zdobył większość mandatów w wyborach parlamentarnych w 2006 roku, ale wynik wyborów nie przełożył się na trwałe, wspólne rządy z Fatahem — spór między obiema organizacjami doprowadził w 2007 roku do podziału palestyńskiej administracji między Gazę i Zachodni Brzeg.
Najważniejsze fakty o strukturze i działalności Hamasu
Hamas, czyli Islamski Ruch Oporu, powstał w 1987 roku podczas pierwszej intifady — palestyńskiego powstania przeciw izraelskiej okupacji. Wywodzi się z palestyńskiego odłamu Bractwa Muzułmańskiego i łączy działalność polityczną, społeczną oraz zbrojną. Jego struktury obejmują kierownictwo polityczne, instytucje społeczne i skrzydło wojskowe.
Skrzydłem wojskowym Hamasu są Brygady Izz ad-Dina al-Kassama, utworzone na początku lat 90. Ruch przeprowadzał ataki zbrojne, w tym zamachy samobójcze w latach 90. i podczas drugiej intifady, a także ostrzeliwał Izrael rakietami. Unię Europejską, Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię i Kanadę uznają Hamas za organizację terrorystyczną; podobnie określają go także inne państwa. Trzeba przy tym odróżniać działalność Hamasu od sytuacji cywilów dotkniętych konfliktem.
Poniżej wymieniono kilka istotnych informacji o strukturze i działalności Hamasu:
- Hamas łączy działalność polityczną, społeczną i zbrojną.
- Jego skrzydłem wojskowym są Brygady Izz ad-Dina al-Kassama.
- Organizację za terrorystyczną uznają między innymi Unia Europejska, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Kanada.
Konflikt izraelsko-palestyński ma długą i złożoną historię. Zrozumienie go wymaga uwzględnienia zarówno działań zbrojnych, jak i ich skutków dla ludności cywilnej.
Od wyborczego zwycięstwa do rządów w Strefie Gazy
W wyborach do Palestyńskiej Rady Legislacyjnej w 2006 roku Hamas zdobył 74 ze 132 mandatów. Rok później, po gwałtownych starciach z Fatahem, przejął kontrolę nad Strefą Gazy i odtąd sprawował tam faktyczne rządy. Na Zachodnim Brzegu władzę utrzymała Autonomia Palestyńska kierowana przez Fatah. Hamas zarządzał administracją i częścią usług publicznych, lecz blokada, konflikty zbrojne i kryzysy gospodarcze ograniczały ich funkcjonowanie.
Hamas nie ujawnia jednolitej struktury dowodzenia. Jego kierownictwo polityczne działało w Gazie i poza nią, a wpływy poszczególnych osób zmieniały się wraz z sytuacją polityczną i wojną. 7 października 2023 roku Hamas i inne palestyńskie ugrupowania zabiły w ataku na Izrael około 1 200 osób i uprowadziły około 250. W następstwie izraelskiej operacji wojskowej w Gazie zginęły dziesiątki tysięcy Palestyńczyków, a ogromna część ludności musiała opuścić swoje domy. Ponieważ dane o ofiarach i zniszczeniach są aktualizowane, przy ich przytaczaniu należy sprawdzać datę i źródło.
Ciekawostka: Hamas wygrał wybory parlamentarne w 2006 roku, ale od przejęcia kontroli nad Strefą Gazy w 2007 roku nie odbyły się tam kolejne wybory parlamentarne.
